Αφθώδης Πυρετός (Foot-and-Mouth Disease – FMD)

Με έμφαση στον ορότυπο SAT1

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ

Ο αφθώδης πυρετός προκαλείται από τον ιό FMDV, μέλος της οικογένειας Picornaviridae και του γένους Aphthovirus. Πρόκειται για RNA ιό υψηλής μεταλλακτικότητας, γεγονός που οδηγεί σε σημαντική αντιγονική ποικιλομορφία και συνεχή εμφάνιση νέων στελεχών (Diaz-San Segundo et al., 2017; Stenfeldt & Arzt, 2020).

Αναγνωρίζονται επτά ορότυποι: O, A, C, Asia1 και οι SAT1, SAT2, SAT3. Οι ορότυποι αυτοί δεν παρέχουν διασταυρούμενη ανοσία, κάτι που αποτελεί βασικό πρόβλημα στον έλεγχο της νόσου (EFSA, 2021).

Ο ορότυπος SAT1:

• ενδημεί κυρίως στην υποσαχάρια Αφρική
• σχετίζεται με άγριους πληθυσμούς (ιδίως βούβαλους)
• παρουσιάζει υψηλή γενετική ποικιλότητα και δυσκολία εμβολιακής κάλυψης (Casey-Bryars et al., 2018)
• Σύμφωνα με πρόσφατες επίσημες αναφορές της Ευρωπαϊκή Επιτροπής και του FAO, ο ορότυπος SAT1 πλέον ενδημεί στην Τουρκία, ενώ έχουν καταγραφεί πρόσφατα κρούσματα σε Κύπρο και Ελλάδα (Λέσβος) (European Commission, 2026; FAO EuFMD, 2026)

ΑΝΤΟΧΗ ΤΟΥ ΙΟΥ

Ο ιός παρουσιάζει σημαντική περιβαλλοντική ανθεκτικότητα:

• Αδρανοποιείται στους 56°C/30 λεπτά
• Παραμένει σταθερός σε ψυχρό περιβάλλον
• Επιβιώνει:
  • σε κοπριά: ημέρες έως εβδομάδες
  • σε γάλα: αρκετές ημέρες
  • σε κατεψυγμένα προϊόντα: μήνες

Η επιβίωση αυξάνεται παρουσία οργανικού υλικού (EFSA, 2020; WOAH, 2023).

ΑΠΟΛΥΜΑΝΣΗ

Ο ιός του αφθώδους πυρετού (FMDV), ως μη ελυτροφόρος ιός, αδρανοποιείται από ισχυρά αλκαλικά και όξινα απολυμαντικά μετά από κατάλληλο καθαρισμό.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων (WOAH) και την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων, αποτελεσματικά απολυμαντικά είναι:
 NaOH 2%, Na₂CO₃ 4%, υποχλωριώδες νάτριο 2–3% ενεργό χλώριο, όξινα διαλύματα 0,2–2% και Virkon® S ~1%.

Η αποτελεσματικότητα προϋποθέτει απομάκρυνση οργανικού υλικού και επαρκή χρόνο επαφής.

ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ

• Νοσηρότητα: έως 100%
• Θνησιμότητα: χαμηλή σε ενήλικα(1-5%), υψηλή σε νεαρά

Ωστόσο, η σύγχρονη βιβλιογραφία τονίζει ότι:
η σημασία της νόσου είναι κυρίως οικονομική και επιδημιολογική, όχι θνησιμότητας (Knight-Jones & Rushton, 2013; EFSA, 2021).

Ευαίσθητοι ξενιστές

• Βοοειδή
• Χοίροι
• Πρόβατα και αίγες
• Άγρια μηρυκαστικά

Τα πρόβατα παρουσιάζουν συχνά υποκλινική μορφή, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο διασποράς (Orsel et al., 2020).

Μετάδοση

Η μετάδοση γίνεται:

• με άμεση επαφή
• αερογενώς (σε ευνοϊκές συνθήκες μεγάλες αποστάσεις)
• έμμεσα (εξοπλισμός, οχήματα, ζωοτροφές)

Πηγές του ιού

• Σάλιο
• Φυσαλιδικό υγρό
• Γάλα
• Ρινικές εκκρίσεις

Σημαντικό εύρημα σύγχρονων μελετών:
ύπαρξη carrier state στα βοοειδή για μήνες μετά τη μόλυνση (Stenfeldt & Arzt, 2020; WOAH, 2023)

ΕΠΩΑΣΗ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ

Η περίοδος επώασης του αφθώδους πυρετού είναι συνήθως 2–14 ημέρες, με πιο συχνή εμφάνιση κλινικών συμπτωμάτων στις 3–8 ημέρες στα μικρά μηρυκαστικά, ενώ μπορεί να είναι μικρότερη σε περιπτώσεις υψηλής έκθεσης (WOAH, 2023; MSD Veterinary Manual, 2024)

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ

Στα βοοειδή

• Πυρετός
• Φυσαλίδες (στόμα, οπλές, μαστός)
• Χωλότητα
• Πτώση γαλακτοπαραγωγής έως 80%

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι:
 οι επιπτώσεις μπορεί να είναι μακροχρόνιες και μη αναστρέψιμες (Stenfeldt & Arzt, 2020)

Στα πρόβατα (ιδιαίτερη σημασία για Λέσβο)

• Ήπια ή άτυπη συμπτωματολογία
• κύριο σύμπτωμα: χωλότητα
• συχνά διατηρείται η γαλακτοπαραγωγή

 Αυτό οδηγεί σε:

• υποεκτίμηση της νόσου
• καθυστέρηση λήψης μέτρων
• αυξημένη διασπορά (Orsel et al., 2020)

Σε νεαρά ζώα

• μυοκαρδίτιδα
• αιφνίδιος θάνατος

ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

• Bluetongue
• Vesicular diseases
• Λοιμώδες έκθυμα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

• RT-PCR
• ELISA
• Τυποποίηση στελέχους

Η μοριακή διάγνωση είναι κρίσιμη για τον εντοπισμό SAT1 (EFSA, 2021).

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ STAMPING OUT

Η πολιτική stamping out εφαρμόζεται στην ΕΕ από την Ευρωπαϊκή επιτροπή.

Μελέτες και μοντέλα (EFSA, 2021; FAO, 2023) δείχνουν ότι:

• η έγκαιρη θανάτωση ζώων:
  • μειώνει τη διάρκεια επιδημίας
  • περιορίζει τη γεωγραφική εξάπλωση
• η καθυστέρηση:
  • αυξάνει εκθετικά το κόστος

Εμβολιασμός

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων και την ευρωπαϊκή επιτροπή, ο εμβολιασμός κατά του αφθώδους πυρετού χρησιμοποιείται μόνο συμπληρωματικά σε ειδικές περιπτώσεις:

• Χρησιμοποιούνται κυρίως αδρανοποιημένα ή DIVA εμβόλια
• Μπορεί να εφαρμοστεί για περιορισμό της εξάπλωσης
• Μειώνει τα συμπτώματα και τη μετάδοση, αλλά δεν εξαλείφει πλήρως τον ιό
• Συνδυάζεται πάντα με μέτρα εκρίζωσης και επιτήρησης

Γιατί είναι τόσο αυστηρό μέτρο;

Παρότι τα πρόβατα μπορεί να μην πεθαίνουν και να συνεχίζουν να παράγουν γάλα

ο πραγματικός κίνδυνος είναι:

• ταχεία διασπορά
• απώλεια εμπορίου
• κατάρρευση κτηνοτροφικής οικονομίας

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Ο αφθώδης πυρετός αποτελεί μία από τις σημαντικότερες λοιμώδεις νόσους των παραγωγικών ζώων σε παγκόσμιο επίπεδο, λόγω της υψηλής μεταδοτικότητας, της ταχείας εξάπλωσης και των εκτεταμένων επιπτώσεων στην κτηνοτροφική παραγωγή και στο εμπόριο.

Η σημασία της νόσου δεν σχετίζεται κυρίως με τη θνησιμότητα, αλλά με την ικανότητά της να εξαπλώνεται ταχύτατα, να διαφεύγει της έγκαιρης ανίχνευσης –ιδίως στα μικρά μηρυκαστικά– και να προκαλεί σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις.

Η κλινική εικόνα διαφοροποιείται μεταξύ των ειδών, με τα βοοειδή να εμφανίζουν πιο εμφανή συμπτώματα, ενώ τα πρόβατα και οι αίγες παρουσιάζουν συχνά ήπια ή υποκλινική μορφή, γεγονός που μπορεί να συμβάλλει στη σιωπηρή διασπορά της νόσου.

Η κατανόηση της επιδημιολογίας, της κλινικής εικόνας και των χαρακτηριστικών του ιού αποτελεί βασικό στοιχείο για την επιτήρηση και τον έλεγχο της νόσου σε επίπεδο εκτροφών και πληθυσμών ζώων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Casey-Bryars, M. et al. (2018). Epidemiology of SAT FMD viruses.
• Diaz-San Segundo, F. et al. (2017). Foot-and-mouth disease vaccines.
• EFSA (2020). Survival of FMD virus in environment.
• EFSA (2021). Control measures and risk assessment of FMD.
• FAO EuFMD (2018–2024). FMD risk reports.
• Knight-Jones, T.J.D. & Rushton, J. (2013). Economic impacts of FMD.
• Orsel, K. et al. (2020). FMD in small ruminants.
• Stenfeldt, C. & Arzt, J. (2020). Carrier state and transmission.
• WOAH (2023). Terrestrial Animal Health Code – FMD